प्रत्येक मोठ्या परंपरेच्या मागे एक कथा उभी असते. लोकांना केवळ नियम पुरेसे नसतात, त्यांना "हे असे का?" या प्रश्नाचे भावनिक उत्तर हवे असते. कुंभमेळ्याच्या बाबतीत ते उत्तर समुद्रमंथनाच्या कथेत सापडते.
दुर्वासांचा शाप आणि देवांची पडझड
विष्णुपुराण आणि भागवतानुसार कथेची सुरुवात अशी होते. एकदा महर्षी दुर्वास हातात दिव्य पुष्पमाला घेऊन चालले होते. ती माला त्यांना विद्याधर स्त्रीकडून मिळाली होती, आणि तिचा सुगंध सर्वत्र दरवळत होता. वाटेत त्यांना ऐरावत हत्तीवर बसलेला इंद्र भेटला. दुर्वासांनी ती माला प्रसाद म्हणून इंद्राला दिली. इंद्राने ती घेतली, पण आदराने मस्तकी लावण्याऐवजी ती हत्तीच्या मस्तकावर ठेवली. हत्तीने ती सोंडेत धरून पायाखाली तुडवली.
दुर्वास हे क्रोधासाठी प्रसिद्ध. आपल्या प्रसादाचा हा अपमान पाहताच त्यांनी इंद्राला शाप दिला, "ज्या ऐश्वर्याचा तुला गर्व आहे, ते ऐश्वर्य तुझ्याकडून नाहीसे होईल." शाप लागला. देवांचे तेज कमी झाले, दैत्यराज बळी याच्या नेतृत्वाखालील असुरांनी देवांचा पराभव केला. स्वर्ग हातचा गेला. देव दीनवाणे होऊन ब्रह्मदेवाकडे गेले आणि ब्रह्मदेवाने त्यांना भगवान विष्णूकडे नेले.
मंदराचल, वासुकी आणि कूर्मावतार
समुद्र घुसळायचा म्हणजे रवी (घुसळण्याचा दांडा) हवा, दोरी हवी आणि रवी ज्यावर टेकेल असा आधार हवा. कथेनुसार मंदर पर्वत हा रवी झाला, वासुकी नाग दोरी झाला, आणि भगवान विष्णूंनी कूर्म (कासव) अवतार घेऊन आपल्या पाठीवर मंदराचल तोलला.
पहिले फळ: हलाहल
कोणत्याही मोठ्या मंथनात आधी हवे ते मिळत नाही; आधी जे नको असते ते बाहेर येते. समुद्र घुसळला तेव्हा सर्वप्रथम बाहेर आले हलाहल (कालकूट) नावाचे भयंकर विष. त्याच्या ज्वाळांनी आणि धुराने तिन्ही लोक पोळू लागले. देव आणि असुर दोघेही घाबरले. प्राणीमात्र हाहाःकार करू लागले.
सर्वजण भगवान शंकराकडे धावले. शंकरांनी करुणेने ते विष प्राशन करण्याचे मान्य केले. देवी पार्वतीने त्यांच्या कंठावर हात ठेवला, आणि विष घशातच अडकून राहिले. त्यामुळे शंकराचा कंठ निळा झाला आणि त्यांना "नीलकंठ" हे नाव मिळाले.
चौदा रत्ने
हलाहलानंतर मंथन पुन्हा सुरू झाले आणि समुद्रातून एकामागून एक मौल्यवान गोष्टी बाहेर आल्या. त्यांना परंपरेत "चौदा रत्ने" म्हणतात.
अमृतकलश आणि संघर्ष
धन्वंतरी हातात अमृताने भरलेला कलश घेऊन समुद्रातून प्रकट झाले, आणि इथून कथेचा खरा तणावपूर्ण भाग सुरू होतो. कलश पाहताच असुरांनी तो हिसकावून घेतला. असुर संख्येने आणि बळाने जास्त होते. देवांना स्पष्ट दिसत होते की जर असुरांनी अमृत प्याले तर ते अजेय होतील आणि त्रिभुवन त्यांच्या हातात जाईल.
हताश देवांनी पुन्हा विष्णूंचा धावा केला. तेव्हा विष्णूंनी मोहिनीचे रूप धारण केले, म्हणजे एका अत्यंत सुंदर स्त्रीचे रूप. तिच्या मोहक रूपाने असुर भुलले. मोहिनी म्हणाली, "तुम्ही भांडू नका, मी न्यायाने वाटप करते." असुरांनी भोळेपणाने कलश तिच्या हाती दिला. तिने देवांना एका रांगेत आणि असुरांना दुसऱ्या रांगेत बसवले, आणि प्रथम देवांना अमृत वाटायला सुरुवात केली.
मग देवांनी अमृत प्याले, असुर वंचित राहिले, संतापले आणि देवांशी भयंकर युद्ध झाले. अमृताच्या प्रभावाने देव सशक्त झाले, आणि असुरांचा पराभव झाला. स्वर्ग पुन्हा देवांच्या ताब्यात आला. हा विजय प्रामुख्याने बुद्धीचा, धोरणाचा आणि विष्णूंच्या कृपेचा विजय मानला जातो.
अमृताचे थेंब चार ठिकाणी
जेव्हा देव आणि असुर अमृतकलशासाठी झुंजत होते, तेव्हा देवराज इंद्राचा पुत्र जयंत याने तो कलश उचलून पळ काढला. असुरांनी त्याचा पाठलाग केला. हा पाठलाग बारा दिवस चालला. देवांचा एक दिवस म्हणजे मानवांचे एक वर्ष, म्हणून हा संघर्ष मानवी बारा वर्षांचा मानला जातो.
पाठलागादरम्यान जयंताने कलश चार ठिकाणी ठेवून विश्रांती घेतली, किंवा धावपळीत त्यातून काही थेंब सांडले, असे वेगवेगळ्या कथांत सांगितले आहे. ही चार ठिकाणे म्हणजे हरिद्वार (गंगा), प्रयाग (गंगा-यमुना संगम), उज्जैन (क्षिप्रा) आणि नाशिक-त्र्यंबकेश्वर (गोदावरी). या थेंबांमुळे त्या नद्या अमृतसमान बनल्या, आणि ग्रहस्थिती तशी जुळून आली की त्या नद्यांतील पाणी विशेष पुण्यप्रद होते, अशी श्रद्धा आहे.
गौतम ऋषी, अहिल्या आणि गाय: गोदावरीच्या जन्माची कथा
गोहत्येच्या पाप निवारण्यासाठी गौतमांनी भगवान शंकराची कठोर तपश्चर्या केली. शंकर प्रसन्न झाले आणि त्यांनी गंगेला भूलोकी जाण्याची आज्ञा केली. गंगा सुरुवातीला तयार नव्हती, कारण तिला शिवाची जटा सोडायची नव्हती. पण शिवाने सांगितल्यावर आणि गौतमांच्या प्रार्थनेवर ती ब्रह्मगिरीवर प्रकट झाली. गौतमांनी तिच्या पाण्याने स्नान केले आणि ते पापमुक्त झाले. म्हणून या नदीला "गौतमी" असे नाव मिळाले. "गोदा" या नावाची व्युत्पत्तीही गायीशी जोडली जाते: गोदा म्हणजे गायी देणारी, किंवा गोहत्येच्या पापातून मुक्त करणारी.
संतपरंपरेचे नाते
मराठी वाचकासाठी त्र्यंबकेश्वरचे आणखी एक नाते जिव्हाळ्याचे आहे, ते म्हणजे संतपरंपरा. संत ज्ञानेश्वरांचे ज्येष्ठ बंधू आणि गुरु संत निवृत्तिनाथ यांची समाधी त्र्यंबकेश्वर येथे आहे, पौष महिन्यातील कृष्ण एकादशीला त्र्यंबकेश्वरात निवृत्तिनाथांच्या यात्रेसाठी हजारो वारकरी दिंड्या घेऊन येतात. म्हणजे ज्योतिर्लिंग, गोदावरीचा उगम आणि वारकरी संप्रदायाचे एक थोर गुरुस्थान, हे सर्व एकाच गावात एकत्र नांदतात. शैव, वैष्णव आणि भागवत धर्म यांचे सहअस्तित्व येथे सहज दिसते, आणि हेच कुंभमेळ्याच्या सर्वसमावेशक भावनेला पोषक ठरते.