प्रवासापूर्वी
निरोगी यात्रेची सुरुवात घरापासूनच होते.
- तुम्हाला कोणताही आजार असेल किंवा नियमित वैद्यकीय उपचारांची गरज असेल, तर प्रवासापूर्वी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
- तुम्हाला मधुमेह, उच्च रक्तदाब, किंवा हृदय, फुफ्फुस अथवा मूत्रपिंडाचा आजार असेल, तुम्ही गर्भवती असाल, किंवा ज्येष्ठ असाल, तर प्रवासापूर्वी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
- औषधांच्या प्रिस्क्रिप्शनची प्रत, संबंधित वैद्यकीय कागदपत्रे आणि आपत्कालीन संपर्काचा तपशील सोबत ठेवा.
- मुलांसाठी शिफारस केलेल्या लसीकरणाबाबत तुमच्या डॉक्टरांशी चर्चा करा.
- तुमच्या संपूर्ण मुक्कामासाठी पुरेशी औषधे, तसेच तुमच्या प्रिस्क्रिप्शनची प्रत सोबत ठेवा.
- तुमच्याकडे आयुष्मान भारत किंवा MJPJAY कार्ड असेल, तर ते सोबत ठेवा.
- तुमचे नाव, रक्तगट, आरोग्यविषयक स्थिती, नेहमीची औषधे आणि आपत्कालीन संपर्क लिहिलेले कार्ड जवळ ठेवा.
- तुम्हाला ताप, उलटी, जुलाब किंवा संसर्गजन्य असू शकेल असा इतर कोणताही आजार असेल, तर वैद्यकीय सल्ला घ्या, आणि प्रवास करणे सुरक्षित होईपर्यंत तो पुढे ढकलण्याचा विचार करा.
आरोग्यविषयक समस्या असलेल्या भाविकांसाठी
लांब अंतर चालणे, रांगेत थांबणे, उष्णता आणि अनियमित जेवण यांमुळे आधीपासून असलेल्या आरोग्यविषयक समस्या वाढू शकतात. अशा समस्या असलेल्या भाविकांनी अधिक काळजी घ्यावी.
- मधुमेह: जेवण किंवा औषधे चुकवू नका, आणि पायांवर कापल्याच्या जखमा किंवा फोड आहेत का, हे दररोज तपासा.
- उच्च रक्तदाब आणि हृदयरोग: औषधे वेळेवर घ्या, दगदग टाळा, आणि छातीत दुखू लागल्यास किंवा धाप लागल्यास लगेच थांबून विश्रांती घ्या.
- दमा आणि फुफ्फुसाचे आजार: तुमचा इनहेलर नेहमी सोबत ठेवा, आणि दाट गर्दी व धूर टाळा.
- गरोदरपण: सर्वाधिक गर्दीचे दिवस आणि दाट गर्दी टाळा, आणि तुमचे प्रसूतिपूर्व तपासणी कार्ड सोबत ठेवा.
- ज्येष्ठ भाविक: वारंवार थांबून विश्रांती घ्या, लांब रांगा टाळा, आणि नेहमी कोणीतरी सोबत असू द्या.
- पुढील परिस्थितीत तातडीची वैद्यकीय मदत घेण्यासाठी जवळच्या आरोग्य केंद्रात जा:
- श्वास घेण्यास त्रास होणे किंवा छातीत दुखणे.
- कोसळणे, बेशुद्ध होणे, गोंधळलेली अवस्था किंवा झटके येणे.
- शरीरातील पाणी तीव्रपणे कमी होणे, सतत उलट्या होणे आणि चालता न येणे.
सुरक्षित पाणी आणि अन्न
मोठ्या मेळाव्यांमध्ये पावसाळ्यात होणारे बहुतेक आजार असुरक्षित पाणी आणि अन्नामुळे होतात.
- फक्त निश्चित केलेल्या सुरक्षित पिण्याचे पाणी केंद्रांवरील पाणी किंवा सीलबंद बाटलीतील पाणीच प्या. नदीच्या प्रवाहातून थेट पाणी कधीही पिऊ नका.
- वारंवार साबण आणि पाण्याने हात धुवा, किंवा अल्कोहोलयुक्त सॅनिटायझर वापरा. जेवणापूर्वी आणि सार्वजनिक शौचालय वापरल्यानंतर लगेच हे करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
- फक्त परवानाधारक आणि तपासणी झालेल्या विक्रेत्यांकडील अन्नपदार्थच खा. तीव्र जठरांत्रदाह (गॅस्ट्रो) किंवा कॉलरा टाळण्यासाठी जेवण ताजे शिजवलेले असेल आणि गरमागरम वाढले जाईल, याची खात्री करा.
- उघड्यावर ठेवलेली, कच्ची किंवा आधीच कापून ठेवलेली फळे, किंवा माश्यांच्या संपर्कात आलेले अन्न टाळा.
- नदीचे पाणी पिऊ नका.
- पाण्याचा रंग किंवा वास असामान्य वाटल्यास, पाण्यात काहीतरी सोडले जात असल्याचे दिसल्यास, किंवा रासायनिक पदार्थांच्या संपर्काचा संशय असल्यास, अधिकृत अधिकाऱ्यांना कळवा.
- अज्ञात औद्योगिक कचरा किंवा रासायनिक अवशेष यांना हात लावू नका किंवा ते गोळा करू नका.
- संपर्क झाल्याचा संशय असल्यास, त्याच्या स्रोतापासून दूर जा आणि वैद्यकीय सल्ला घ्या. संपर्क कुठे आणि कसा झाला असावा, हे तुम्हाला तपासणाऱ्या डॉक्टरांना सांगा.
सोबत घ्यायच्या आवश्यक आरोग्यविषयक वस्तूंची यादी
- हँड सॅनिटायझर आणि द्रव साबण
- फेस मास्क आणि रुमाल
- शरीरातील पाणी भरून काढणाऱ्या क्षारांची ओआरएस (ORS) पाकिटे
- तुमची रोजची वैयक्तिक औषधे (2 आठवड्यांचा अतिरिक्त साठा सोबत ठेवा)
- तुमच्या वैद्यकीय इतिहासाची प्रत आणि आपत्कालीन संपर्क क्रमांक
पर्यावरणीय घटकांचा संपर्क
| धोका / स्थिती | संपर्क कसा होतो | चिन्हे आणि लक्षणे | प्रतिबंध आणि संरक्षणाचे उपाय |
|---|---|---|---|
| उष्णतेमुळे येणारा थकवा आणि उष्माघात | दीर्घ काळ उष्णतेत राहणे, दमटपणा, शारीरिक श्रम, शरीरातील पाणी कमी होणे आणि दाट गर्दी | खूप घाम येणे, अशक्तपणा, चक्कर येणे, मळमळ; गोंधळलेली अवस्था किंवा कोसळणे ही उष्माघाताची लक्षणे असू शकतात | सुरक्षित पाणी प्या, सावलीत विश्रांती घ्या आणि उष्णतेविषयीच्या सूचनांचे पालन करा; गोंधळलेली अवस्था किंवा कोसळणे अशा स्थितीत आपत्कालीन उपचारांची गरज असते |
| शरीरातील पाणी कमी होणे (डिहायड्रेशन) | पुरेसे द्रवपदार्थ न पिणे, जुलाब, उलट्या आणि दीर्घ काळ चालणे | तहान लागणे, तोंड कोरडे पडणे, चक्कर येणे, लघवी कमी होणे आणि अशक्तपणा | सुरक्षित द्रवपदार्थ नियमितपणे प्या, आणि लक्षणे तीव्र असल्यास उपचार घ्या |
| पूर आणि नदीची वाढती पातळी | मुसळधार पाऊस, नदीच्या वरच्या भागातून सोडलेले पाणी, पाणी साचणे आणि ओसंडून वाहणारी गटारे | बुडण्याचा धोका, दुखापती आणि दूषित पाण्याशी संपर्क | अधिकृत इशाऱ्यांवर लक्ष ठेवा, सूचना मिळाल्यावर नदीकाठ सोडा आणि पाण्याखाली गेलेले मार्ग टाळा |
| दरडी कोसळणे आणि उतार खचणे | अतिमुसळधार पाऊस, अस्थिर उतार आणि डोंगरी रस्त्यांलगत होणारी जमिनीची धूप | दगड कोसळणे, उतार सरकणे, रस्ते बंद होणे आणि मार लागून होणाऱ्या दुखापती | मार्ग बंद केल्याच्या सूचनांचे पालन करा, आणि मुसळधार पावसात तीव्र उतार आणि डोंगरवाटा टाळा |
| असुरक्षित पिण्याचे पाणी | सूक्ष्मजंतूंमुळे पाणी दूषित होणे, सांडपाणी मिसळणे किंवा रासायनिक प्रदूषण | दूषित करणाऱ्या घटकानुसार जुलाब, उलट्या किंवा इतर परिणाम होऊ शकतात; काही रसायनांच्या संपर्कानंतर लगेच कोणतीही लक्षणे दिसत नाहीत | खात्री केलेले पाण्याचे स्रोत वापरा, स्थानिक सूचनांचे पालन करा आणि असुरक्षित घोषित केलेले स्रोत टाळा |
| क्रोमियमसह रासायनिक प्रदूषण | दूषित पाण्याशी संपर्क किंवा ते पोटात जाणे; रसायनाच्या प्रकारानुसार श्वासावाटे शरीरात जाणे किंवा त्वचेशी संपर्क | परिणाम हे पदार्थ, त्याचे प्रमाण आणि संपर्काचा मार्ग यांवर अवलंबून असतात; जळजळ किंवा इतर आजार होऊ शकतात | बाधित स्रोत टाळा, अधिकृत निर्बंधांचे पालन करा, आणि संपर्क झाल्याचा संशय असल्यास वैद्यकीय सल्ला घ्या |
| वायुप्रदूषण, धूर आणि धूळ | वाहनांतून बाहेर पडणारा धूर, आगी, बांधकामाची धूळ आणि गर्दीची तात्पुरती ठिकाणे | खोकला, डोळ्यांची जळजळ, घरघर आणि धाप लागणे | धूर टाळा, शक्य असेल तिथे हवा खेळती ठेवा, आणि श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास उपचार घ्या |
| वीज कोसळणे आणि तीव्र वादळे | मेघगर्जनेसह वादळाच्या वेळी मोकळ्या जागेत, डोंगरमाथ्यावर किंवा पाण्याजवळ असणे | भाजणे, हृदयक्रिया बंद पडणे, गोंधळलेली अवस्था किंवा मार लागून होणारी इतर दुखापत | पक्क्या इमारतीत किंवा बंद वाहनात आश्रय घ्या, आणि उघडे जलाशय व मोकळ्या जागा टाळा |
| अपुरी स्वच्छता व्यवस्था आणि कचरा साचणे | अपुरी स्वच्छतागृहे, कचऱ्याची असुरक्षित विल्हेवाट आणि तुंबलेली गटारे | आतड्यांचे आजार निर्माण करणारे जंतू, उपद्रवी जीव आणि रोगवाहक यांच्याशी संपर्क वाढतो | निश्चित केलेली स्वच्छतागृहे वापरा, कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट लावा, आणि ओसंडून वाहणारी गटारे किंवा स्वच्छता व्यवस्थेतील बिघाड यांविषयी कळवा |
| प्राण्यांचा चावा आणि रेबीजच्या संसर्गाचा धोका | कुत्र्यांसह, रेबीज असण्याची शक्यता असलेल्या सस्तन प्राण्यांनी चावणे किंवा ओरबाडणे | चावल्याच्या जखमा; रेबीजची लक्षणे बऱ्याच काळानंतर दिसू शकतात | भटक्या प्राण्यांजवळ जाणे टाळा; चावलेली किंवा ओरबाडलेली जागा साबण आणि वाहत्या पाण्याने पूर्णपणे धुवा, आणि रेबीज टाळण्यासाठी तातडीने वैद्यकीय तपासणी करून घ्या |
असंसर्गजन्य आजार आणि तीव्र वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती
| आजार / स्थिती | कसा होतो किंवा कसा बळावतो | चिन्हे आणि लक्षणे | प्रतिबंध आणि संरक्षणाचे उपाय |
|---|---|---|---|
| हृदयविकाराचा झटका | हृदयाला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांमध्ये अडथळा; धोका असलेल्या व्यक्तींमध्ये श्रमामुळे लक्षणे सुरू होऊ शकतात | छातीवर दाब येणे किंवा छातीत दुखणे, घाम येणे, मळमळ, धाप लागणे, किंवा हात अथवा जबडा दुखणे | डॉक्टरांनी सांगितलेले उपचार सुरू ठेवा, अतिश्रम टाळा, आणि हृदयविकाराच्या झटक्याचा संशय असल्यास आपत्कालीन सेवांना कॉल करा |
| पक्षाघात (स्ट्रोक) | मेंदूचा रक्तपुरवठा खंडित होणे किंवा मेंदूत रक्तस्राव होणे | अचानक चेहरा वाकडा होणे, हातात अशक्तपणा, बोलण्यात अडचण, तोल जाणे | धोक्याची चिन्हे ओळखा आणि ताबडतोब आपत्कालीन उपचार घ्या |
| उच्च रक्तदाबाची आपत्कालीन स्थिती | रक्तदाब अतिशय वाढून अवयवांना तीव्र इजा होणे | तीव्र डोकेदुखी, छातीत दुखणे, धाप लागणे, गोंधळलेली अवस्था किंवा दृष्टीत बदल | डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे घ्या, आणि धोक्याची लक्षणे दिसल्यास तातडीने उपचार घ्या |
| मधुमेहाशी संबंधित आपत्कालीन स्थिती | जेवण किंवा औषधे चुकणे, श्रम, आजारपण, शरीरातील पाणी कमी होणे किंवा आहारात बदल | घाम येणे, थरथरणे, गोंधळलेली अवस्था, अशक्तपणा, किंवा खूप तहान लागणे आणि जास्त लघवी होणे | औषधे सोबत ठेवा, जेवणाचे नियोजन करा, आणि वैद्यकीय सल्ल्यानुसार रक्तातील साखर तपासत राहा |
| दम्याचा झटका | श्वसनसंस्थेचा संसर्ग, धूळ, धूर, ॲलर्जी निर्माण करणारे घटक किंवा श्रम | घरघर, खोकला, छाती आवळल्यासारखी वाटणे आणि धाप लागणे | डॉक्टरांनी सांगितलेले इनहेलर सोबत ठेवा, त्रास सुरू करणारे घटक टाळा, आणि श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होत असल्यास तातडीने उपचार घ्या |
| श्वसनसंस्थेचे दीर्घकालीन आजार बळावणे | धूर, वायुप्रदूषण, संसर्ग आणि शारीरिक श्रम | खोकला, घरघर, कफ किंवा धाप यांमध्ये वाढ | डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे सोबत ठेवा, धूर टाळा, आणि लक्षणे वाढल्यास उपचार घ्या |
| मूत्रपिंडाच्या आजारातील गुंतागुंत | शरीरातील पाणी कमी होणे, संसर्ग, उपचार चुकणे किंवा डायलिसिसमध्ये खंड पडणे | लघवी कमी होणे, सूज, अशक्तपणा, उलट्या किंवा धाप लागणे | औषधे आणि उपचारांचे आधीच नियोजन करा; डायलिसिसची गरज असलेल्या व्यक्तींनी प्रवासापूर्वीच उपचारांची व्यवस्था निश्चित करावी |
| अपस्माराचा झटका (एपिलेप्सी) | झटके येण्याचा विकार, औषधे चुकणे, अपुरी झोप किंवा झटका सुरू करणारी इतर कारणे | अंगाला झटके येणे, भानावर परिणाम होणे किंवा तात्पुरती गोंधळलेली अवस्था | डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे घ्या, झटका येण्यास कारणीभूत ठरणारे ज्ञात घटक टाळा, आणि झटका आल्यास द्यायचे मूलभूत प्रथमोपचार सोबतच्या व्यक्तींना माहीत असतील, याची खात्री करा |
आधीपासून असलेल्या आरोग्यविषयक समस्या आणि असुरक्षित गट
| लोकसमूह / असुरक्षितता | सिंहस्थादरम्यान संभवणारे धोके | धोक्याची चिन्हे किंवा गरजा | प्रतिबंधात्मक आणि मदतीचे उपाय |
|---|---|---|---|
| तान्ही बाळे आणि लहान मुले | शरीरातील पाणी कमी होणे, संसर्ग, सांभाळ करणाऱ्यांपासून चुकामूक होणे आणि गर्दीत होणाऱ्या दुखापती | लघवी कमी होणे, सुस्ती, ताप, जुलाब किंवा श्वास घेण्यास त्रास | बारकाईने देखरेख, सुरक्षित अन्न आणि पाणी, ओळखपत्र, आणि त्वरित वैद्यकीय तपासणी |
| ज्येष्ठ व्यक्ती | पडणे, शरीरातील पाणी कमी होणे, हृदयाशी संबंधित त्रास, औषधोपचारात खंड आणि थकवा | अशक्तपणा, गोंधळलेली अवस्था, चक्कर येणे, छातीत दुखणे किंवा हालचाल करण्याची क्षमता कमी होणे | मधूनमधून विश्रांती, सोबतच्या व्यक्तीची मदत, औषधे, सहज वापरता येणारी वाहतूक व्यवस्था, आणि गर्दीचा अतिरिक्त दाब टाळणे |
| गर्भवती महिला | थकवा, शरीरातील पाणी कमी होणे, पडणे, संसर्ग आणि उपचार मिळवण्यात अडचण | रक्तस्राव, पोटात तीव्र वेदना, भोवळ येणे, तीव्र डोकेदुखी, किंवा लागू असल्यास गर्भाची हालचाल कमी होणे | प्रवासापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या, प्रसूतिपूर्व तपासणीच्या नोंदी सोबत ठेवा, आणि प्रसूती सेवा उपलब्ध असलेली जवळची आरोग्य संस्था माहीत करून घ्या |
| दिव्यांग व्यक्ती | सहज वापरता न येणारे मार्ग, गर्दीचा दाब आणि आपत्कालीन स्थितीत बाहेर पडण्यात अडचण | हालचाल, ज्ञानेंद्रिये, संवाद किंवा इतर बाबतींत मदतीची गरज | सहज वापरता येणाऱ्या मार्गांचे नियोजन करा, निश्चित केलेल्या मदत केंद्रांचा वापर करा, आणि गरज असल्यास मदतनीसासोबत प्रवास करा |
| मधुमेह असलेल्या व्यक्ती | रक्तातील साखरेच्या पातळीत चढउतार, पायांना इजा आणि शरीरातील पाणी कमी होणे | घाम येणे, थरथर, गोंधळलेली अवस्था, अशक्तपणा किंवा पायांवरील जखमा | औषधे आणि आवश्यक साहित्य सोबत ठेवा, जेवणाचे नियोजन करा, पाय तपासत राहा आणि तुम्हाला वैयक्तिकरीत्या दिलेल्या उपचारविषयक सल्ल्याचे पालन करा |
| हृदयरोग किंवा उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्ती | श्रम, ताण, उष्णता आणि औषधोपचारात खंड | छातीत दुखणे, तीव्र डोकेदुखी, धाप लागणे किंवा अशक्तपणा | प्रिस्क्रिप्शन सोबत ठेवा, अतिश्रम टाळा, आणि धोक्याची चिन्हे दिसल्यास त्वरित उपचार घ्या |
| रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेल्या व्यक्ती | गंभीर संसर्गाचा अधिक धोका | ताप किंवा नवी लक्षणे, जी झपाट्याने वाढू शकतात | वैयक्तिक वैद्यकीय सल्ला घ्या, स्वच्छता राखा, आणि आजारी असताना संसर्गाच्या संपर्कात येणे टाळा |
| नियमित उपचारांची गरज असलेल्या व्यक्ती | डायलिसिस, ऑक्सिजन, औषधे किंवा ठरलेले उपचार चुकणे | उपचारांत खंड पडल्यामुळे दिसणारी लक्षणे, किंवा मूळ आजार बळावणे | उपचार आणि वाहतुकीची आधीच व्यवस्था करा, आणि योग्य संदर्भ सेवा देणारी आरोग्य संस्था माहीत करून घ्या |
| मानसिक आरोग्य किंवा मनोसामाजिक आधाराची गरज असलेल्या व्यक्ती | दिशाभ्रम, मानसिक त्रास, इंद्रियांवर येणारा अतिताण किंवा उपचारांत खंड | घबराट, गोंधळलेली अवस्था, तीव्र मानसिक त्रास किंवा सुरक्षितपणे मार्ग काढता न येणे | सोबतच्या व्यक्तीचा आधार कायम ठेवा, मदत कक्ष माहीत करून घ्या, आणि गरज असल्यास प्रशिक्षित व्यक्तींची मदत घ्या |